Blog Akademii

Dlaczego dzieci tyj膮? Wojciech Eichelberger o przyczynach oty艂o艣ci

Kiedy m贸wimy o epidemii oty艂o艣ci dzieci i m艂odzie偶y, od razu do g艂owy przychodz膮 dwa powody – siedz膮cy tryb 偶ycia i niew艂a艣ciwe od偶ywianie. Rzadko zastanawiamy si臋 nad g艂臋bszymi przyczynami “poch艂aniania” jedzenia, a tymczasem to tutaj mo偶e by膰 prawdziwe 藕r贸d艂o problemu. Psychoterapeuci zgodnie twierdz膮, 偶e obsesyjne objadanie si臋 mo偶e by膰 autoagresj膮 wymierzan膮 w siebie pod wp艂ywem r贸偶nych czynnik贸w.

Syndrom autoagresywnego objadania si臋 i oty艂o艣ci (AOiO)

Obsesyjne objadanie si臋, prowadz膮ce do oty艂o艣ci, jest objawem, za kt贸rym stoi wiele mo偶liwych przyczyn 鈥 zar贸wno w postaci wrodzonych i nabytych mechanizm贸w fizjologicznych, a tak偶e nabytych mechanizm贸w psychicznych, czyli psychogennych uwarunkowa艅 objadania si臋 i oty艂o艣ci. Tu interesowa膰 nas b臋d膮 wy艂膮cznie psychogenne uwarunkowania syndromu autoagresywnego objadania si臋 i oty艂o艣ci dzieci i m艂odzie偶y – i tylko te, kt贸re najcz臋艣ciej pojawiaj膮 si臋 w obszarze moich do艣wiadcze艅 z praktyki psychoterapeutycznej, a zarazem maj膮 posta膰 ukrytej/nie艣wiadomej lub jawnej/艣wiadomej autoagresji (na u偶ytek tego tekstu w skr贸cie: syndrom AOiO).

Najcz臋艣ciej spotykane uwarunkowania powoduj膮ce autoagresj臋 om贸wi艂em wcze艣niej w artykule 鈥濪laczego dzieci si臋 samookaleczaj膮(link). Samookaleczanie si臋 jest ekstremaln膮 postaci膮 czynnej autoagresji skierowanej wprost na cia艂o i przynosz膮cej natychmiastowy, widoczny i odczuwalny skutek – czasami gro藕ny dla zdrowia i 偶ycia.

W zestawieniu z samookaleczaniem si臋, oty艂o艣膰 wydaje si臋 wi臋c by膰 autoagresj膮 zdecydowanie mniej gro藕n膮. Patrz膮c jednak na odleg艂e w czasie, zdrowotne, psychiczne i spo艂eczne skutki syndromu AOiO, wida膰 wyra藕nie, 偶e jest to zdecydowanie gro藕niejszy atak na w艂asny organizm, na psychik臋 i na jako艣膰 偶ycia ni偶 samookaleczanie si臋. Tym bardziej gro藕ny, 偶e destrukcyjne dzia艂anie syndromu AOiO jest podw贸jnie zakamuflowane. Opr贸cz tego, 偶e jest on – z natury swojej – trudn膮 do zdemaskowania agresj膮 biern膮, to z regu艂y jest tak偶e “przebrany” w dodatkowo maskuj膮cy kostium niby-troski. Nie ulega wi臋c w膮tpliwo艣ci, 偶e psychogenna oty艂o艣膰 艣wiadczy o tym, 偶e w psychice naszego dziecka/nastolatka dzia艂a cichy, powolny i podst臋pny zab贸jca. W obszarze zdrowia somatycznego pr臋dzej czy p贸藕niej spowoduje on: nadci艣nienie, cukrzyc臋, zawa艂 serca, wylew, choroby autoimmunologiczne, uczulenia, zaburzenia funkcji seksualnych i rozrodczych, choroby staw贸w i kr臋gos艂upa, za艣 w obszarze zaburze艅 psychicznych: wahania nastroju, stany depresyjno-l臋kowe, depresj臋. A w obszarze spo艂ecznym – czyli relacji z otoczeniem ludzkim 鈥 syndrom AOiO przyczynia si臋 do poczucia osamotnienia, niepe艂nosprawno艣ci, odrzucenia, izolacji, napi臋tnowania i upokorzenia.

Depresja dzieci i m艂odzie偶y - kurs online

Oczywi艣cie nie ka偶da psychogenna oty艂o艣膰 dziecka i nastolatka jest przejawem autoagresji.

Pr贸cz funkcji autoagresywnej, niekontrolowane objadanie si臋 i w konsekwencji oty艂o艣膰 mo偶e spe艂nia膰 r贸wnie偶 funkcje obronne (syndrom Obronnego Objadania si臋 i Oty艂o艣ci 鈥 czyli w skr贸cie na u偶ytek tego tekstu OoiO ). Dla pe艂nego obrazu, w zako艅czeniu podam dwa przyk艂ady obronnych zastosowa艅 oty艂o艣ci psychogennej.

Pozostaj膮c przy oty艂o艣ci autoagresywnej: w celu trafnego diagnozowania jej genezy, trzeba dokona膰 podstawowego rozr贸偶nienia 艣ci艣le powi膮zanego z okresem 偶ycia, w kt贸rym taka oty艂o艣膰 si臋 pojawi艂a. Z tego punktu widzenia mo偶emy wyr贸偶ni膰 oty艂o艣膰 autoagresywn膮 wt贸rn膮 i pierwotn膮.

Syndrom Obronnego Objadania si臋 i Oty艂o艣ci jako autoagresja wt贸rna

Autoagresja wt贸rna dotyczy dzieci, za oty艂o艣膰 kt贸rych odpowiedzialno艣膰 ponosz膮 ich rodzice/opiekunowie lub jakie艣 wrodzone predyspozycje dziecka. W pierwszym przypadku przekarmianie dziecka nie jest przejawem poczucia winy za deficyt mi艂o艣ci do niego ani nie jest to bierno-agresywne 鈥瀦apychanie鈥 jedzeniem wszelkiej ekspresji negatywnych uczu膰 i odczu膰 dziecka 鈥 lecz oty艂o艣膰 dziecka jest wynikiem zwyk艂ego zaniedbania, braku wiedzy, niewydolno艣ci wychowawczej lub/i tradycji systemu rodzinnego (鈥漌 naszej rodzinie wszyscy s膮 tacy grubi鈥).

W wypadku oty艂o艣ci b臋d膮cej wynikiem predyspozycji wrodzonej, sprawa jej wczesnej i niezawinionej przez nikogo genezy jest jeszcze bardziej oczywista. W ka偶dym z tych przypadk贸w chodzi o oty艂o艣膰, do kt贸rej dziecko zosta艂o doprowadzone zanim jeszcze sta艂o si臋 samo艣wiadome 鈥 czyli przed 3-4 rokiem 偶ycia. W tych okoliczno艣ciach autoagresja dziecka jest w istocie strategi膮 radzenia sobie z niezawinion膮/niewybran膮 oty艂o艣ci膮, lecz zarazem z agresj膮 r贸wie艣niczego otoczenia (鈥濭rubas!鈥, 鈥濼艂u艣cioch!鈥, 鈥濿ieprz!鈥, 鈥濨eczka!鈥 itp.).

Syndrom autoagresywnego objadania si臋 i oty艂o艣ci jako autoagresja wt贸rna staje si臋 w贸wczas psychiczn膮 obron膮 dziecka w pocz膮tkach szko艂y podstawowej. Niestety, w miar臋 up艂ywu czasu, cz臋sto przekszta艂ca si臋 w trwa艂膮, agresywn膮 postaw臋 wobec samego siebie, kt贸rej towarzyszy psycho-somatyczne uzale偶nienie od nadmiernych ilo艣ci jedzenia.

AOiO jako autoagresja wt贸rna przejawia si臋 najcz臋艣ciej w dw贸ch postaciach: strategii klowna i strategii wsp贸艂ciemi臋偶yciela.

Strategia klowna – ma zapobiec ostatecznemu odrzuceniu/porzuceniu/osamotnieniu, uratowa膰 wi臋藕 z wrogim otoczeniem poprzez wej艣cie z nim w prze艣miewczy sojusz przeciwko sobie. W praktyce ma to posta膰 wt贸rowania agresywnemu otoczeniu w na艣miewaniu si臋 oraz szydzeniu z w艂asnej oty艂o艣ci i jej skutk贸w. Elementem tej strategii jest oczywi艣cie nie艣wiadome autoagresywne objadanie si臋 i tycie. Zachowanie dziecka mo偶na wtedy por贸wna膰 do zachowania cyrkowego klowna, kt贸ry wyolbrzymia s艂abe, czasami wr臋cz odra偶aj膮ce cechy swojego wygl膮du i zachowania po to, aby zyska膰 poklask i sympati臋 publiczno艣ci. Autoagresywne objadanie si臋 鈥瀗a pokaz鈥, 鈥瀗a rekord鈥 i 鈥瀌la zgrywu鈥 stanowi膮 wi臋c istotne elementy tej strategii. Towarzysz膮cy temu klimat emocjonalny cz臋sto ma charakter nieustannej nadmiarowej weso艂o艣ci (hipomania).

Strategia wsp贸艂ciemi臋偶yciela 鈥 te偶 ma zapobiec odrzuceniu i wykluczeniu z grupy r贸wie艣niczej. Tym razem jednak dziecko identyfikuje si臋 z jawnie agresywnymi i upokarzaj膮cymi przekazami na jego temat, generowanymi przez jego r贸wie艣nicze i doros艂e otoczenie (za wyborem tej strategii cz臋sto kryje si臋 wprost agresywna, a czasami wr臋cz czynna agresja rodzic贸w/opiekun贸w adresowana do oty艂ego dziecka). W praktyce strategia wsp贸艂ciemi臋偶yciela charakteryzuje si臋 izolacj膮, staniem z boku, przyjmowaniem roli ofiary, 鈥瀋h艂opca do bicia鈥, 鈥瀔oz艂a ofiarnego鈥. Stosuj膮ce t臋 strategi臋 dziecko mo偶e prowokowa膰 tak偶e czynn膮 agresj臋 ze strony otoczenia i reagowa膰 na ni膮 masochistycznie – jako na zas艂u偶on膮 kar臋. Z czasem nadmierne objadanie si臋 przejdzie w u艣wiadamian膮 preferencj臋 s艂u偶膮c膮 z jednej strony autoagresji, a z drugiej mitygowaniu stan贸w depresyjno-l臋kowych. Klimat emocjonalny zwi膮zany ze strategi膮 wsp贸艂ciemi臋偶yciela to wycofanie, dra偶liwo艣膰, czynna agresja skierowana na siebie (wyrywanie sobie w艂os贸w, bicie si臋 pi臋艣ciami po g艂owie i po udach, obgryzanie paznokci, szczypanie si臋, rozdrapywanie sk贸ry, si臋ganie po u偶ywki i narkotyki itp.), a tak偶e stany l臋kowe i depresyjne.

Syndrom autoagresywnego objadania si臋 i oty艂o艣ci jako autoagresja pierwotna

Syndrom AOiO jako przejaw autoagresji pierwotnej bierze si臋 z sytuacji podobnej do tej, kt贸ra powoduje samouszkodzenia – czyli z faktu dorastania w 艣rodowisku rodzinnym, kt贸re nie jest w stanie dostarczy膰 dziecku poczucia bycia wa偶nym i kochanym. Ale w przeciwie艅stwie do dzieci samookaleczaj膮cych si臋, dziecko oty艂e nie do艣wiadcza ze strony doros艂ego otoczenia jawnej agresji czynnej i werbalnej, lecz ukrytej agresji biernej w postaci ignorowania jego istotnych potrzeb, a nierzadko tak偶e samej jego obecno艣ci w 偶yciu rodzic贸w/opiekun贸w. Towarzyszy temu z regu艂y zwyczaj reagowania na przejawy z艂ego samopoczucia czy frustracji dziecka oferowaniem mu przez doros艂ych jedzenia i s艂odyczy. W rezultacie, dziecko do艣wiadczaj膮c latami biernej agresji doros艂ego otoczenia, opakowanej w pseudo-trosk臋 w postaci nieustaj膮cego karmienia, staje si臋 nawykowo/nie艣wiadomie autoagresywne 鈥 czyli wszelkie swoje emocjonalne potrzeby i frustracje t艂umi i koi kompulsywnym objadaniem si臋. W ten spos贸b nierozpoznany, nieu艣wiadomiony i niewyra偶ony gniew na pseudo-troskliwych, bierno-agresywnych rodzic贸w/opiekun贸w przeradza si臋 w trwa艂膮 autoagresj臋. Tym bardziej uporczyw膮, 偶e dostarczaj膮c膮 poczucia bezpiecze艅stwa i przyjemno艣ci czyli opakowan膮 w pseudo-trosk臋 o siebie. Z czasem nieuchronnie zamienia si臋 w trwa艂e uzale偶nienie, analogiczne do uzale偶nie艅 od u偶ywek i narkotyk贸w.

Syndrom autoagresywnego objadania si臋 i oty艂o艣ci jako autoagresja na libido

Ten mechanizm wi膮偶e si臋 ze sposobem postrzegania i oceniania swojego cia艂a, jego potrzeb i sposob贸w ich zaspokajania. Szczeg贸lnie potrzeb w艂a艣ciwych dla energii libido 鈥 czyli erotycznych i seksualnych. Wtedy uzale偶nienie od jedzenia przykrywa te potrzeby uniemo偶liwiaj膮c ich trafn膮 identyfikacj臋, a jednocze艣nie staje si臋 zast臋pczym, nie艣wiadomym sposobem ich zaspokajania. Podobnie, jak inne strategie obronne dziecka realizowane poprzez nadmierne jedzenie i oty艂o艣膰, tak i ta 艂atwo przekszta艂ca si臋 w trwa艂膮 postaw臋 偶yciow膮, kt贸ra mo偶e pozosta膰 niezmieniona do ko艅ca 偶ycia. Gruntem, na kt贸rym wyrasta taka obronna, a zarazem agresywna postawa wobec w艂asnego libido s膮 negatywne i silnie deprecjonuj膮ce przekonania dotycz膮ce cia艂a i seksualno艣ci obowi膮zuj膮ce w systemie rodzinnym dziecka, gdzie blisko艣膰, dotyk, przytulanie, g艂askanie nie wchodz膮 w gr臋. Wyparta, a wi臋c te偶 niedojrza艂a i z tych powod贸w demonicznie wyobra偶ana seksualno艣膰, realizowana jest prawie wy艂膮cznie poprzez przygotowywanie jedzenia i rytua艂y rodzinne zwi膮zane z jego poch艂anianiem. W ten spos贸b jedzenie staje si臋 zast臋pczym materia艂em nie tylko erotyzmu i seksualno艣ci, lecz nawet czu艂o艣ci i blisko艣ci. Syndrom AOiO powstaje wi臋c na zasadzie wyuczonego, a czasami konformistycznego dopasowania do wymog贸w systemu rodzinnego.

Syndrom autoagresywnego objadania si臋 i oty艂o艣ci jako autoagresywne blokowanie rozwoju i dorastania

Gdy doros艂e otoczenie dziecka nie by艂o w stanie adekwatnie odpowiedzie膰 na wczesne rozwojowe potrzeby dziecka, czyli na potrzeb臋 bezpiecze艅stwa, przyjemno艣ci i docenienia, wtedy dziecko w obawie przed dorastaniem i samodzielno艣ci膮 mo偶e nie艣wiadomie wybra膰 trwa艂膮 regresj臋, czyli pozostanie w roli dziecka. Nadmierne jedzenie i spowodowana tym oty艂o艣膰 (鈥瀟艂u艣ciutki jak rozkoszny bobas鈥) staj膮 si臋 wtedy naturalnym wyborem strategicznym, skutecznie chroni膮cym przed wymaganiami i niedogodno艣ciami dorastania i doros艂o艣ci. Z drugiej strony, strategia ta dostarcza z艂udne poczucie dzieci臋cego bezpiecze艅stwa opartego na poczuciu syto艣ci i ukrycia si臋 przed gro藕nym 艣wiatem doros艂ych w fa艂dach w艂asnego cia艂a, maj膮cych zast膮pi膰 niemowl臋cy becik czy 艣piworek.

Na koniec zapowiedziane na wst臋pie przyk艂ady objadania si臋 i tycia dzieci/nastolatk贸w jako nieautoagresywnej strategii obronnej

  • Syndrom Obronnego Objadania si臋 i Oty艂o艣ci ( OOiO ) jako reakcja obronna przed seksualizowaniem relacji z dzieckiem przez doros艂ych.

Ta strategia, cho膰 podobna w jej widocznych skutkach w postaci podtrzymywanej przez dziecko oty艂o艣ci, jest jednak obronn膮 odpowiedzi膮 dziecka na biegunowo r贸偶n膮 sytuacj臋 rodzinno-wychowawcz膮 ni偶 ta opisana pod nag艂贸wkiem 鈥濧OiO jako autoagresja na libido鈥. W tym wypadku kultura systemu rodzinnego w sprawach seksu idzie do przeciwnej 艣ciany. O seksie m贸wi si臋 otwarcie i cz臋sto wulgarnie. Jest przyzwolenie na naruszanie granic optymalnego fizycznego dystansu, nadmierne i nieuzasadnione obejmowanie si臋, poklepywanie, a nawet 鈥瀘bmacywanie鈥. W spos贸b pozbawiony szacunku i wra偶liwo艣ci komentowany jest wygl膮d innych ludzi pod wzgl臋dem ich seksualnej atrakcyjno艣ci. Dotyczy to tak偶e dorastaj膮cych nastolatk贸w, a w szczeg贸lno艣ci dziewcz膮t (鈥濧le ci cycki wyros艂y鈥, 鈥濧le ma fajn膮 dup臋. B臋d膮 na ni膮 ch艂opy lecie膰鈥). Bliscy krewni, a czasem nawet kt贸re艣 z rodzic贸w/opiekun贸w czy kto艣 z dalszych krewnych stwarza erotyczny klimat w relacji z nastolatk膮 czy nastolatkiem 鈥 czyli zaczyna traktowa膰 dorastaj膮ce dziecko jako obiekt seksualnego zainteresowania, a nawet po偶膮dania. W takiej sytuacji wiele dzieci obojga p艂ci 鈥 cho膰 zdecydowanie cz臋艣ciej s膮 to dojrzewaj膮ce dziewczyny 鈥 wybiera syndrom AOiO (lub anoreksj臋) jako 艣rodek do zamaskowania swojego dojrzewania i zwi膮zanej z tym atrakcyjno艣ci seksualnej w oczach doros艂ego otoczenia. Charakterystyczne dla takich przypadk贸w AOiO jest to, 偶e objadanie si臋 i oty艂o艣膰 pojawiaj膮 si臋 dok艂adnie w okresie dojrzewania, a tak偶e to, 偶e po osi膮gni臋ciu dojrza艂o艣ci, wyj艣ciu z domu i zmianie 艣rodowiska syndrom AOiO mo偶e szybko zanikn膮膰 jako zb臋dny.

  • Syndrom Obronnego Objadania si臋 i Oty艂o艣ci jako pr贸ba obrony przed stresem i l臋kiem 鈥 鈥瀟ycie odstresowe鈥

Spowodowany d艂ugotrwa艂ym stresem l臋k mo偶e silnie wp艂ywa膰 na prowadz膮ce do oty艂o艣ci objadanie si臋. Decyduj膮 o tym dwa mechanizmy: pierwszy fizjologiczny zwi膮zany z zawy偶onym poziomem kortyzolu – hormonu d艂ugotrwa艂ego stresu. Drugi mechanizm ma charakter psychologiczny i jest zwi膮zany z wczesn膮 pami臋ci膮 o jedzeniu jako panaceum na niemal wszelkie dolegliwo艣ci i k艂opoty. Obydwa mechanizmy cz臋sto dzia艂aj膮 jednocze艣nie, bardzo wydajnie nasilaj膮c objawy AOiO. Kortyzol, kt贸ry przez d艂ugie okresy czasu utrzymuje organizm w wyczerpuj膮cym stanie gotowo艣ci do walki lub ucieczki, bardzo zwi臋ksza zapotrzebowanie/apetyt organizmu na w臋glowodany i cukry. Z drugiej strony d艂ugotrwa艂y stan napi臋cia l臋kowego przywo艂uje pami臋膰 z pocz膮tk贸w 偶ycia, o tym jak jedzenie skutecznie koi艂o napi臋cie, l臋k, b贸l i frustracj臋.

Jest jeszcze trzecia strona oty艂o艣ci zwi膮zana ze stresem i l臋kiem, kt贸ra to prawdopodobnie w najwi臋kszym stopniu odpowiada za coraz bardziej powszechne nasilanie tego gro藕nego zjawiska w艣r贸d dzieci i nastolatk贸w.

Sekwencja psycho-fizjologicznych zdarze艅 – szczeg贸lnie w rozwijaj膮cych si臋 i wra偶liwych organizmach dzieci i nastolatk贸w – wygl膮da nast臋puj膮co: przewlek艂y stres (szkolny, domowy, instagramowy) powoduje wyczerpywanie energii, a w konsekwencji uczucie bezbronno艣ci i l臋k. To z kolei jeszcze bardziej podnosi poziom kortyzolu we krwi. Wysoki poziom kortyzolu nasila stresowy tryb funkcjonowania organizmu, co m.in. rozregulowuje jego funkcje regeneracyjne i zwi臋ksza zapotrzebowanie na dostarczaj膮ce 鈥瀞zybk膮鈥 energi臋 w臋glowodany i cukry. Og贸lny spadek energii sprawia, 偶e organizm, aby unikn膮膰 wypalenia energetycznego wchodzi w tryb oszcz臋dno艣ciowy. Na poziomie psychicznym przejawia si臋 to jako unikanie wysi艂ku, kontakt贸w z lud藕mi, preferowanie sytuacji bezpiecznych i rutynowych, niech臋膰 do ruchu i wychodzenia z domu. A to z kolei nasila jeszcze bardziej tendencj臋 do objadania si臋 i tycia.

Jak wida膰, ta psycho-fizjologiczna sytuacja ma struktur臋 b艂臋dnego ko艂a i pozytywnego sprz臋偶enia zwrotnego 鈥 a tak偶e pokazuje, 偶e szukanie w jedzeniu odpr臋偶enia i ratunku przed stresem jest si臋ganiem po lekarstwo gorsze od choroby, kt贸r膮 ma leczy膰. Strategia ta – jak ka偶de leczenie objawowe – 艂atwo si臋 utrwala i staje si臋 uzale偶nieniem rujnuj膮cym tak偶e doros艂e 偶ycie i zdrowie coraz wi臋kszej liczby ludzi.

Jedyn膮 skuteczn膮 form膮 profilaktyki i leczenia przyczynowego jest zdecydowane zredukowanie poziomu presji/stresu, kt贸remu poddawane jest dziecko i stworzenie mu okazji do bezpiecznego, bezstresowego odreagowywania ruchem jego napi臋cia l臋kowego i agresywnego.

(Rol膮 i znaczeniem ruchu i odreagowywania napi臋cia stresowego w rozwoju oraz w profilaktyce i zwalczaniu depresji dzieci i m艂odzie偶y zajm臋 si臋 w kolejnym tek艣cie z tego cyklu).

O Autorze

Wojciech Eichelberger

Jeden z najbardziej znanych, cenionych i do艣wiadczonych polskich psycholog贸w i terapeut贸w. Ma na swoim koncie wiele bestsellerowych ksi膮偶ek, w tym dla rodzic贸w, m.in. 鈥濸atchworkowe rodziny 鈥 jak w nich 偶y膰鈥, 鈥濲ak wychowa膰 szcz臋艣liwe dzieci鈥, 鈥濷 co pytaj膮 dzieci鈥, 鈥瀂dradzony przez ojca鈥 czy 鈥濩ia艂ko鈥. W Akademii Miasta Dzieci oferujemy jego nowe warsztaty online 鈥 Depresja dzieci i m艂odzie偶y.

nastolatka z depresj膮

Samookaleczanie si臋 dzieci i nastolatk贸w bywa czasami nie艣wiadomym treningiem, niejako mentalnym prototypem samob贸jstwa, ale bywa…

stres dziecka w szkole jak pom贸c

“Dzieci艅stwo to czas zabawy, braku zmartwie艅 i wszelkiej beztroski” powtarzaj膮 doro艣li. Bezdzietni doro艣li. Bo my…

Pytania o szko艂臋. Rozmowa z dzieckiem o szkole

Odbieraj膮c dziecko ze szko艂y, rodzice s膮 ciekawi, jak sp臋dzi艂o kilka ostatnich godzin. Chcemy wiedzie膰, czy…

Jak uczy膰 matematyki w domu

Matematyka 鈥 kr贸lowa nauk. Umiej臋tno艣膰 liczenia, mno偶enia, zamiany liczb na procenty czy u艂amki przydaje si臋…

jak poprawi膰 koncentracj臋 dziecka

Wsp贸艂czesny 艣wiat nie sprzyja koncentracji. Ze wszystkich stron jeste艣my bombardowani ruchomymi obrazami, gdziekolwiek si臋 udamy,…