Blog Akademii

Dlaczego dzieci si臋 samookaleczaj膮?

Samookaleczanie si臋 dzieci i nastolatk贸w bywa czasami nie艣wiadomym treningiem, niejako mentalnym prototypem samob贸jstwa, ale bywa te偶 ekspresj膮 potrzeby powrotu do czucia, do wypartego, u艣pionego cia艂a, wybudzenia si臋 ze znieczulenia nabytego z potrzeby obrony przed nadmiernie opresyjnym otoczeniem i skrajnie zrutynizowanym 偶yciem. Nie zawsze jest wi臋c zwi膮zane z depresj膮. Jest objawem, za kt贸rym mo偶e si臋 kry膰 kilka r贸偶nych przyczyn i nieu艣wiadomionych motywacji.

1. Samookaleczanie si臋 jako autoagresja, d膮偶enie do samounicestwienia

Dziecko do艣wiadcza bardzo wielu negatywnych i agresywnych, potwierdzaj膮cych si臋 wzajemnie (sp贸jnych) werbalnych i niewerbalnych ocen i komunikat贸w ze swojego otoczenia 鈥 od rodzic贸w, od rodze艅stwa, od nauczycieli i od r贸wie艣nik贸w. Pozbawione jakiegokolwiek wsparcia, aby nie poczu膰 si臋 wyrzutkiem i banit膮, nie艣wiadomie solidaryzuje si臋 ze swoimi prze艣ladowcami, dziel膮c z nimi zar贸wno negatywne uczucia wobec siebie, jak i agresywne zamiary i dzia艂ania. Demonstracyjnie podziela przekonanie swojego otoczenia, 偶e dla kogo艣 takiego jak ono nie powinno by膰 miejsca na tym 艣wiecie. Nienawi艣膰 do siebie zapewnia takiemu dziecku niezb臋dne w tym okresie 偶ycia poczucie przynale偶no艣ci, aprobaty otoczenia i wsp贸艂uczestnictwa w prze艣ladowaniu i niszczeniu wsp贸lnego wroga – kt贸rym jest ono samo. Okaleczanie si臋 staje si臋 w贸wczas 偶ywym dowodem tej przynale偶no艣ci, trwa艂ym znakiem identyfikacji z w艂asnymi prze艣ladowcami i oprawcami. Charakterystycznym wska藕nikiem takiej strategii jest ca艂kowite wyparcie poczucia doznawanej krzywdy.  W skrajnych przypadkach 鈥 szczeg贸lnie, gdy otoczenie wprost zach臋ca do samob贸jstwa (鈥瀦abij si臋鈥, 鈥瀕epiej 偶eby艣 nie 偶y艂鈥, 鈥瀙o co si臋 urodzi艂e艣鈥, itp.) – tragicznym ukoronowaniem takiej obronnej strategii dzieci臋cego, konformistycznego ego, mo偶e by膰 pr贸ba samob贸jcza. Prze偶ywana jest ona wtedy jako koronny dow贸d lojalno艣ci wobec prze艣ladowc贸w (bycia po w艂a艣ciwej stronie), a nawet jako szlachetne po艣wi臋cenie w imi臋 unicestwienia 鈥瀏贸wna鈥, 鈥炁沵iecia鈥, 鈥瀦era鈥, itp. Jednak w zdecydowanej wi臋kszo艣ci przypadk贸w – ju偶 jako utrwalona postawa – przenosi si臋 w doros艂e 偶ycie tej osoby. Przejawia si臋 w贸wczas w postaci r贸偶nych form na og贸艂 nie艣wiadomego lub pod艣wiadomego autosabota偶u i autoagresji.

2. Samookaleczanie si臋 jako krzyk o pomoc

Z powod贸w podobnych do opisanych powy偶ej, dziecko odwo艂uje si臋 do samookaleczania. Nie robi jednak tego z powodu nienawistnej autoagresji, lecz w symbolicznym akcie s艂u偶膮cym zademonstrowaniu wa偶nym, ale nie艣wiadomym jego cierpienia ludziom, swoich ran emocjonalnych, swojego b贸lu i rozpaczy. Chce zaszokowa膰, zaalarmowa膰, obudzi膰 najbli偶szych, aby go obronili, wsparli i pocieszyli. Ma 艣wiadomo艣膰 do艣wiadczanej krzywdy, niesprawiedliwo艣ci i osamotnienia. Zachowa艂o poczucie 鈥 a przynajmniej przeczucie 鈥 swojej immanentnej warto艣ci. Kto艣 kiedy艣 si臋 za nim uj膮艂, co艣 dla niego po艣wi臋ci艂, okaza艂 serce, pokaza艂, 偶e te偶 jest wa偶ne. Ta kotwica nie pozwala mu targn膮膰 si臋 na swoje 偶ycie. Pod艣wiadomie dba o to, aby jego do b贸lu szczera, nie艣wiadoma inscenizacja nie przekroczy艂a tej granicy, kt贸ra uniemo偶liwi艂a by mu skorzystanie z wewn臋trznej przemiany jej adresat贸w, czyli rodzic贸w i opiekun贸w.

Depresja dzieci i m艂odzie偶y - kurs online

3. Samookaleczanie si臋 jako budzenie si臋 z letargu

Dotyczy dzieci, kt贸re na skutek traumatycznych okoliczno艣ci wczesnego dzieci艅stwa zwi膮zanych z silnym fizycznym b贸lem (najcz臋艣ciej karania biciem, innymi formami fizycznej przemocy i z nadu偶yciem seksualnym) obronnie si臋 znieczulaj膮, wypieraj膮 si臋 w艂asnego cia艂a. Charakterystyczne jest dla nich to, 偶e nie potrafi膮 doznawa膰 przyjemno艣ci 鈥 czuj膮 si臋 wr臋cz zaniepokojone i zirytowane 鈥 w kontakcie z delikatnymi, subtelnymi bod藕cami dotykowymi, takimi jak 艂agodny masa偶, delikatne 艂askotanie, pieszczenie, g艂askanie itp. W kontakcie fizycznym poszukuj膮 raczej bardzo silnych, wr臋cz bolesnych bod藕c贸w. Dominuj膮c膮 motywacj膮 ich samookaleczania si臋 jest: 鈥炁糴by co艣 poczu膰鈥. Wtedy wi膮偶e si臋 ono dodatkowo z odczuciem ulgi i masochistycznej przyjemno艣ci.

Analogiczny mechanizm mo偶e powodowa膰 samookaleczanie si臋 u dzieci wychowywanych w systemach rodzinnych ho艂duj膮cych przekonaniu o immanentnej nieczysto艣ci i grzeszno艣ci cia艂a. Wtedy poczucie ulgi pojawia si臋 w kontek艣cie samokarania za potrzeby, fantazje, sny i zachowania seksualne w艂a艣ciwe okresowi dojrzewania seksualnego w wieku nastu lat. Cz臋sto jest to wtedy samookaleczanie ud.

4. Samookaleczanie si臋 jako spos贸b na zdobycie uwagi i troski

Dziecko pod艣wiadomie pami臋ta, 偶e od wiecznie zaj臋tych czym艣 innym rodzic贸w dostawa艂o troch臋 troski i zainteresowania tylko wtedy, gdy si臋 skaleczy艂o, zrani艂o, gdy je co艣 bardzo bola艂o, gdy by艂o chore. Samookaleczanie si臋 jest w贸wczas wo艂aniem o trosk臋 i zainteresowanie. Na og贸艂 nie ma te偶 wtedy charakteru rys czy ran na przedramionach czy udach, cho膰 i one mog膮 si臋 pojawia膰. Najcz臋艣ciej maj膮 posta膰 z pozoru przypadkowych, ale zastanawiaj膮co cz臋stych skalecze艅, zranie艅, st艂ucze艅, zwichni臋膰, uczule艅 i infekcji.

5. Samookaleczanie si臋 jako przejaw buntu, protestu

To szczeg贸lna forma samookaleczania si臋, bo w swojej istocie r贸偶ni si臋 od wszystkich pozosta艂ych. Jest bowiem przejawem uzasadnionego buntu przeciwko osobistej opresji, zniewoleniu, upokorzeniu ze strony bliskiego otoczenia, albo tak偶e, w wielu przypadkach – otoczenia instytucjonalnego, systemowego czy ideologicznego (najcz臋艣ciej wi臋zienie o nadmiernie zaostrzonym rygorze, wrogie miejsce pracy, ale tak偶e opresyjne pa艅stwo czy te偶 zbyt opresyjna, egoistyczna ideologia i zwi膮zane z nimi systemy warto艣ci). Samookaleczenie si臋 jest wtedy wyrazem 艣wiadomego, ale bezsilnego buntu i protestu, kt贸rego celem jest zademonstrowanie otoczeniu i 艣wiatu swojego psychicznego, moralnego i duchowego cierpienia poprzez widoczne dla innych okaleczenie i cierpienie cia艂a. Jest to, rzec mo偶na, motywacja m臋czennika, kt贸ra w rzadkich, ekstremalnych przypadkach mo偶e prowadzi膰 do demonstracyjnego samob贸jstwa. Rzadko spotykana w艣r贸d dzieci i nastolatk贸w.

6. Samookaleczanie si臋 jako wyraz empatii i poczucia winy

To chyba najrzadsza z motywacji stoj膮cych za samookaleczeniem si臋. Zdarza si臋 w rodze艅stwach, gdzie jedno z dzieci jest odrzucane, a czasem nawet prze艣ladowane i upokarzane przez rodzic贸w lub opiekun贸w, a drugie wywy偶szane, faworyzowane i rozpuszczane. Zdarza si臋 wtedy, 偶e to drugie z poczucia winy pomieszanej z empati膮 zadaje sobie b贸l, a nawet rany, by uwolni膰 si臋 od poczucia winy, a zarazem zademonstrowa膰 solidarno艣膰 w cierpieniu ze swoim bratem czy siostr膮.

Te sze艣膰 powy偶ej naszkicowanych motywacji i stan贸w umys艂u kryj膮cych si臋 za samookaleczaniem si臋 dzieci i m艂odzie偶y mo偶e wyst臋powa膰 zar贸wno w czystej, typologicznej formie, jak r贸wnie偶 w wielu mieszanych konfiguracjach. Niemniej zawsze jedna z nich wyra藕nie dominuje.

Jak pom贸c dziecku, kt贸re si臋 tnie?

Kluczow膮 kwesti膮 jest rozstrzygni臋cie, co jest g艂贸wn膮 motywacj膮 i emocj膮 generuj膮c膮 samookaleczanie si臋 dziecka. Trzeba j膮 okre艣li膰 i nazwa膰, by m贸c adekwatnie zareagowa膰 鈥 czyli zadawa膰 dziecku odpowiednie pytania, kierowa膰 rozmow臋 we w艂a艣ciwym kierunku i odpowiednio modyfikowa膰 zachowania doros艂ych wobec dziecka.

Rodzice/opiekunowie nie powinni si臋 spieszy膰 z szukaniem pomocy fachowc贸w. Wystarczy troch臋 czasu, cierpliwo艣ci i empatii ze strony doros艂ych, by podo艂a膰 temu zadaniu. Niezb臋dna w tej sprawie b臋dzie te偶 odwa偶na refleksja doros艂ego otoczenia, dotycz膮ca rodzaju wp艂ywu i presji wywieranej na dziecko. 

Pami臋tajmy, 偶e dzieci na og贸艂 nie s膮 艣wiadome ukrytych powod贸w swoich zachowa艅.

Ich strategie obronne i sposoby odreagowywania napi臋cia i stresu s膮 instynktownie dopasowywane do okoliczno艣ci, w jakich 偶yj膮. Dlatego w rozmowach z dzie膰mi nie nale偶y si臋 spodziewa膰 gotowych odpowiedzi, a tym bardziej pos膮dza膰 dzieci o ich celowe ukrywanie. Trzeba wiele razy cierpliwie, spokojnie i empatycznie rozmawia膰, wsp贸lnie z dzieckiem weryfikuj膮c mo偶liwe hipotezy na temat powod贸w jego niepokoj膮cych zachowa艅. Dopiero wtedy, gdy podj臋te pr贸by rozm贸w z dzieckiem nie zaowocuj膮 nawi膮zaniem kontaktu z nim, czy te偶 nie rozpoczn膮 procesu ust臋powania przejaw贸w autoagresji 鈥 nale偶y szuka膰 specjalistycznej pomocy.

Je艣li dziecko nie jest ca艂kowicie wycofane, czyli nie odmawia kontaktu, nie izoluje si臋, podejmuje swoje podstawowe obowi膮zki (szko艂a, odrabianie lekcji, pomoc w domu), to w pierwszej kolejno艣ci dobrze jest szuka膰 pomocy psychoterapeuty lub psychologa. Przedwczesna, po艣pieszna wizyta u psychiatry stwarza cz臋sto niebezpiecze艅stwo medykalizacji problemu dziecka, sklasyfikowania go jako choroby, czyli zaburzenia psychicznego, kt贸re mo偶na wyleczy膰 jedynie farmakologicznie. Wtedy grozi nam to, 偶e komunikacja z dzieckiem na temat g艂臋bokich, istotnych przyczyn jego autoagresji zostanie ca艂kowicie zablokowana. Wszystkie bowiem objawy zostan膮 wpisane w medyczny model choroby, kt贸ry wyklucza 艣wiadome i nie艣wiadome sprawstwo, a tym samym mo偶liwo艣膰 zrozumienia psychologicznej genezy objaw贸w i wy艂膮czenia mentalnego mechanizmu, kt贸ry je generuje. Wtedy dziecko zapytane: “Jak s膮dzisz, jak膮 wa偶n膮 dla ciebie spraw臋 czy potrzeb臋 pr贸bujesz sobie za艂atwi膰 poprzez samookaleczanie si臋?”, odpowie: “Nie ma o czym m贸wi膰. Po prostu dopad艂a mnie choroba”.

Wojciech Eichelberger

O Autorze

Wojciech Eichelberger

Jeden z najbardziej znanych, cenionych i do艣wiadczonych polskich psycholog贸w i terapeut贸w. Ma na swoim koncie wiele bestsellerowych ksi膮偶ek, w tym dla rodzic贸w, m.in. 鈥濸atchworkowe rodziny 鈥 jak w nich 偶y膰鈥, 鈥濲ak wychowa膰 szcz臋艣liwe dzieci鈥, 鈥濷 co pytaj膮 dzieci鈥, 鈥瀂dradzony przez ojca鈥 czy 鈥濩ia艂ko鈥. W Akademii Miasta Dzieci oferujemy jego nowe warsztaty online 鈥 Depresja dzieci i m艂odzie偶y.

przyczyny oty艂o艣ci Wojciech Eichelberger

Kiedy m贸wimy o epidemii oty艂o艣ci dzieci i m艂odzie偶y, od razu do g艂owy przychodz膮 dwa powody…

stres dziecka w szkole jak pom贸c

“Dzieci艅stwo to czas zabawy, braku zmartwie艅 i wszelkiej beztroski” powtarzaj膮 doro艣li. Bezdzietni doro艣li. Bo my…

Pytania o szko艂臋. Rozmowa z dzieckiem o szkole

Odbieraj膮c dziecko ze szko艂y, rodzice s膮 ciekawi, jak sp臋dzi艂o kilka ostatnich godzin. Chcemy wiedzie膰, czy…

Jak uczy膰 matematyki w domu

Matematyka 鈥 kr贸lowa nauk. Umiej臋tno艣膰 liczenia, mno偶enia, zamiany liczb na procenty czy u艂amki przydaje si臋…

jak poprawi膰 koncentracj臋 dziecka

Wsp贸艂czesny 艣wiat nie sprzyja koncentracji. Ze wszystkich stron jeste艣my bombardowani ruchomymi obrazami, gdziekolwiek si臋 udamy,…